Octrooirecht: stimuleert of belemmert het innovatie?
Onlangs zette ik vraagtekens bij de huidige werking van ons auteursrecht. Je kunt je afvragen of het nog wel werkt zoals het ooit bedoeld was. Of is het inmiddels een soort averechts recht geworden?
Een opinieartikel in NRC van 22 juli 2022 zette me opnieuw aan het denken. Ditmaal over de werking van ons octrooirecht. Stimuleert het octrooirecht daadwerkelijk innovatie? Of staat het verdere ontwikkeling juist in de weg?
In deze blog bespreek ik de voorgeschiedenis van mijn bedenkingen. Daarnaast sta ik stil bij de kritiek van Joost Smiers op het octrooirecht binnen de farmaceutische industrie. Juist die bedrijfstak kreeg in mijn eerdere overwegingen nog het voordeel van de twijfel.
Vraagtekens bij het octrooirecht
In NRC van 22 juli 2022 pleitte Joost Smiers, emeritus hoogleraar aan de HKU, voor een fundamenteel andere inrichting van geneesmiddelenonderzoek. In zijn ogen zou de farmaceutische industrie daarvoor niet langer afhankelijk moeten zijn van octrooimonopolies.
Dat vond ik extra interessant. In het verleden zag ik juist voor de farmaceutische industrie mogelijk nog een rechtvaardiging voor het octrooirecht. Vooral (rechts)economisch onderzoek had mij het nut van octrooien in andere industrietakken al sterk in twijfel doen trekken.
Daarom ga ik op beide aspecten in. Eerst de opvattingen van Joost Smiers. Daarna de bredere economische en historische argumenten over het octrooirecht.
Hebben we Big Pharma nog wel nodig? Nee
Dat was de titel van de opinie van Joost Smiers in NRC van 22 juli 2022. Zijn stelling was uitgesproken: voor de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen hebben we de huidige farmaceutische industrie niet noodzakelijkerwijs nodig.
Smiers stelde een gedachte-experiment voor. Wat als geneesmiddelenonderzoek niet langer afhankelijk zou zijn van exclusieve octrooirechten en commerciële verdienmodellen?
Volgens hem kunnen universiteiten en onafhankelijke onderzoeksinstituten een veel grotere rol spelen. Het benodigde onderzoek zou dan worden gefinancierd vanuit publieke onderzoeksfondsen. Onafhankelijke commissies bepalen vervolgens welke ziekten en medische vraagstukken prioriteit krijgen.
Daarbij gaat het niet alleen om bestaande ziekten. Ook onderzoek naar toekomstige pandemieën en andere gezondheidsrisico’s zou een plaats moeten krijgen.
Zowel universitaire als commerciële laboratoria kunnen volgens dit voorstel onderzoeksopdrachten uitvoeren. Ook bestaande farmaceutische bedrijven zouden daaraan kunnen deelnemen. Zij beschikken immers over veel kennis en ervaring.
Het grote verschil zit in de vergoeding en de beschikbaarheid van de resultaten. De onderzoekers krijgen betaald voor hun werkzaamheden. Vervolgens wordt de ontwikkelde kennis openbaar en vrij toegankelijk, zonder nieuwe octrooimonopolies.
Smiers betoogt dat octrooien oorspronkelijk bedoeld zijn om innovatie te bevorderen. Maar volgens hem kan die bescherming ook averechts werken. Zodra een octrooi is verleend, krijgt de rechthebbende immers een uitsluitend recht op de beschermde uitvinding.
Dat kan anderen beperken in de commerciële toepassing en verdere ontwikkeling ervan. Volgens Smiers belemmert het systeem daardoor de vrije verspreiding en benutting van kennis.
Zijn voorstel gaat verder dan alleen het afschaffen van octrooien op nieuwe geneesmiddelen. Hij pleit ook voor een systeem waarin medische kennis gemeenschappelijk beschikbaar is. De productie van geneesmiddelen zou vervolgens onder transparante voorwaarden kunnen plaatsvinden.
Daarmee zouden volgens hem de prijzen van geneesmiddelen aanzienlijk kunnen dalen. Dat is zijn verwachting, geen vaststaand economisch gevolg. De financiering van onderzoek, de ontwikkeling van medicijnen en de beschikbaarheid ervan blijven immers complexe vraagstukken.
Toch is zijn gedachte-experiment interessant. Want als het octrooirecht innovatie moet stimuleren, moeten we ons ook durven afvragen of het systeem die functie daadwerkelijk vervult.
Lees de volledige opinie van Joost Smiers: Hebben we Big Pharma nog wel nodig? Nee. Een uitgebreidere toelichting op zijn standpunt is eveneens te vinden op zijn website.
Bredere (rechts)economische analyses over het octrooirecht
Het octrooi en het octrooirecht zijn niet altijd even populair geweest. Sterker nog, Nederland heeft lange tijd helemaal geen octrooien verleend.
Zolang een samenleving grotendeels zelf in haar behoeften kan voorzien en de internationale handel beperkt blijft, is de behoefte aan octrooibescherming minder vanzelfsprekend. Zelfs industriële groei is niet noodzakelijkerwijs verbonden met het bestaan van een octrooisysteem.
In 1869 besloot Nederland geen octrooien meer te verlenen. De gedachte daarachter was dat de afwezigheid van octrooien economische groei en vrije concurrentie kon bevorderen. Octrooien werden destijds door critici gezien als belemmeringen voor industriële ontwikkeling en handel.
Nederland kende daardoor een octrooiloze periode die duurde tot 1912. In dat jaar trad de nieuwe Octrooiwet in werking.
Opmerkelijk is dat Nederland in de tweede helft van de negentiende eeuw een aanzienlijke industriële ontwikkeling doormaakte. En dat zonder nationaal octrooisysteem.
In de literatuur wordt onder meer gewezen op de ontwikkeling van ondernemingen als Philips. De afwezigheid van octrooien bood ruimte om bestaande buitenlandse technologieën te benutten en verder te ontwikkelen. Dat betekent overigens niet dat alle industriële groei uitsluitend aan het ontbreken van octrooien kan worden toegeschreven.
Over deze periode verschenen verschillende historische studies. Denk aan het werk van Bernhardt en Krasser, Den Hartog en Schiff. Vooral het onderzoek van Schiff naar Nederland en Zwitserland laat zien dat industriële ontwikkeling ook zonder nationale octrooibescherming mogelijk was.
Rond dezelfde tijd ontstond bovendien een internationale anti-octrooibeweging. Ook in Engeland en Duitsland werd fel gediscussieerd over het nut van octrooien. De bescherming van uitvindingen werd dus bepaald niet overal als vanzelfsprekend beschouwd.
Uiteindelijk veranderden de economische en politieke opvattingen. Ook de behoefte van innovatieve ondernemingen aan bescherming groeide. Nederland voerde daarom opnieuw een octrooistelsel in.
Voor een historisch overzicht verwijs ik naar de geschiedenis van octrooien bij Octrooicentrum Nederland.
Vervult het octrooirecht de toegedachte functies?
Een evaluatie van het octrooisysteem moet verschillende belangen tegen elkaar afwegen. Aan de ene kant staan de voordelen van extra vernieuwingen. Aan de andere kant staan de beperkingen van markttoegang en de kosten van octrooibescherming.
Maar hoe meten we die voordelen eigenlijk?
We weten immers niet precies welke producten en werkwijzen we aan het octrooisysteem te danken hebben. Evenmin weten we welke ontwikkelingen zonder octrooien zouden zijn ontstaan.
Indirect kunnen we proberen de gevolgen te onderzoeken. Bijvoorbeeld door landen met en zonder octrooisysteem te vergelijken. Ook kwantitatieve analyses en enquêtes kunnen inzicht bieden.
Maar ook dat is lastig. Een verband tussen octrooien en economische groei bewijst nog niet dat het ene het andere veroorzaakt. Associatie is immers geen causaliteit. Zeker bij onderzoek dat wordt uitgevoerd of gefinancierd door belanghebbenden verdient dat onderscheid aandacht.
Vanuit intellectueel-eigendomsrechtelijke belangenorganisaties worden regelmatig pogingen gedaan om de economische betekenis van deze rechten aan te tonen. Daarbij wordt bijvoorbeeld gekeken naar de omvang van sectoren die afhankelijk zijn van auteursrecht of andere intellectuele-eigendomsrechten.
Zulke onderzoeken laten zien hoeveel economische activiteit met deze sectoren gemoeid is. Maar daarmee is nog niet aangetoond welk deel van die activiteit daadwerkelijk dankzij de wettelijke bescherming bestaat.
Feer Verkade plaatste daar in 1997 al kritische kanttekeningen bij. Voor onderzoek dat uitsluitend de economische omvang van beschermde sectoren laat zien, gaf hij geen dubbeltje. Het laat immers buiten beschouwing hoe die sectoren zich zonder wettelijke rechten zouden hebben ontwikkeld.
En precies dat is de vraag die mij interesseert.
Wat zegt economisch onderzoek over octrooien?
Ook empirisch economisch onderzoek heeft het functioneren van het octrooisysteem ter discussie gesteld. Daarbij zijn vooral de studies van Levin en Mansfield interessant.
Levin en zijn medeonderzoekers onderzochten hoe ondernemingen hun technologische kennis en innovaties beschermen. Zij ondervroegen honderden managers op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, verspreid over verschillende bedrijfstakken.
Uit dat onderzoek bleek dat octrooien lang niet in alle sectoren als het meest effectieve beschermingsinstrument werden gezien. Vooral in de chemische en farmaceutische industrie werd relatief veel waarde aan octrooibescherming gehecht.
In andere bedrijfstakken speelden alternatieve manieren om concurrentievoordeel te behouden een grotere rol. Denk bijvoorbeeld aan geheimhouding, een technologische voorsprong of het snel op de markt brengen van nieuwe producten.
Mansfield onderzocht eveneens de betekenis van octrooien voor innovatie. Zijn onderzoek onder ondernemingen uit twaalf bedrijfstakken liet grote verschillen zien.
Vooral in de farmaceutische en chemische industrie werd octrooibescherming vaak als belangrijk beschouwd. In sectoren zoals textiel, rubber, auto’s en kantooruitrusting werd die bescherming veel minder vaak noodzakelijk geacht voor de ontwikkeling en introductie van uitvindingen.
Deze studies dateren uit de jaren tachtig. Ze beschrijven dus niet zonder meer de huidige situatie. Toch blijven ze relevant voor de fundamentele vraag of één uniform octrooisysteem voor iedere bedrijfstak dezelfde economische functie vervult.
De uitkomsten suggereren in ieder geval dat het belang van octrooibescherming sterk per sector kan verschillen.
En juist de farmaceutische industrie?
Precies hier vormt het artikel van Joost Smiers uit 2022 een interessante aanvulling. Hij betwist namelijk het belang van octrooien voor de farmaceutische industrie. Juist de bedrijfstak die in het eerdere (rechts)economische onderzoek nog het voordeel van de twijfel kreeg.
Daarmee is natuurlijk niet bewezen dat het octrooirecht in de farmaceutische sector overbodig is. De financiering van geneesmiddelenonderzoek, de risico’s van ontwikkeling en de toegankelijkheid van medicijnen vragen om een bredere afweging.
Bovendien kent het huidige octrooirecht beperkingen en uitzonderingen. Een octrooi geeft niet zonder meer een absoluut monopolie op alle kennis of ieder onderzoek. De bescherming is tijdelijk en de precieze reikwijdte hangt af van de wet en de inhoud van het octrooi.
Maar de centrale vraag blijft overeind. Bevordert het octrooirecht innovatie daadwerkelijk, of beschermt het in bepaalde gevallen vooral bestaande economische posities?
Het octrooirecht is bedoeld om technische vooruitgang te stimuleren. Juist daarom moeten we kritisch blijven onderzoeken of het die functie ook vervult.
Want bescherming is geen doel op zich. Innovatie wel.