Merkinbreuk en modellenrecht: vier opvallende praktijkvoorbeelden
Wanneer maakt een product inbreuk op een bestaand merk of model? Soms lijken twee ontwerpen nauwelijks op elkaar, maar ontstaat toch een juridisch geschil. Andersom betekent een duidelijke gelijkenis niet automatisch dat sprake is van inbreuk. De beoordeling hangt af van de beschermde rechten en de omstandigheden van het geval.
Dat blijkt uit vier opvallende praktijkvoorbeelden rond Puma, Barbie, Volkswagen en John Lennon. Deze zaken laten zien hoe ver de bescherming van intellectuele eigendom kan reiken. Tegelijkertijd roepen ze een belangrijke vraag op: waar eindigt exclusieve bescherming en begint het publieke domein?
Wanneer is sprake van merkinbreuk?
Het merkenrecht beschermt tekens waarmee consumenten producten of diensten van verschillende ondernemingen kunnen onderscheiden. Denk aan merknamen, logo’s, kleuren en onder bepaalde voorwaarden zelfs productvormen.
Bij merkinbreuk draait het vaak om de vraag of consumenten in verwarring kunnen raken over de commerciële herkomst. Daarbij spelen onder meer de overeenstemming tussen de tekens en de betrokken producten een rol.
Bekende merken kunnen daarnaast een ruimere bescherming genieten. Onder bepaalde voorwaarden kan ook gebruik zonder verwarringsgevaar worden verboden. Bijvoorbeeld wanneer ongerechtvaardigd voordeel wordt getrokken uit de reputatie van een bekend merk.
Toch betekent een merkregistratie niet dat iedere vergelijkbare vorm of versiering verboden is. De grenzen van bescherming moeten telkens zorgvuldig worden beoordeeld.
1. Puma: mag een merk een streep op een schoen beschermen?
De karakteristieke formstrip van Puma is al tientallen jaren onderdeel van het merk. Puma registreerde verschillende varianten van deze gebogen streep en gebruikte die op schoenen en andere producten.
Schoenenproducent Monshoe bracht onder meer sneakers op de markt met een langwerpige, gebogen streep. Puma vond dat deze versiering te veel leek op haar bekende formstripmerken en begon een procedure wegens merkinbreuk.
Monshoe stelde daartegenover dat de streep uitsluitend een decoratief element was. Volgens het bedrijf zouden consumenten de versiering niet als verwijzing naar Puma herkennen.
In maart 2022 gaf de rechtbank Den Haag Puma aanvankelijk gelijk. De rechtbank vond dat de overeenkomsten met de bekende formstripmerken voldoende waren om merkinbreuk aan te nemen.
Maar daarmee was de zaak niet afgelopen.
Het gerechtshof Den Haag oordeelde op 9 april 2024 anders. Volgens het hof was de overeenstemming onvoldoende om aan te nemen dat het publiek een verband met Puma zou leggen. Ook werd geen verwarringsgevaar aangenomen. De vorderingen van Puma werden daarom alsnog afgewezen.
Op 7 november 2025 verwierp de Hoge Raad de cassatieberoepen. Daarmee bleef het oordeel van het hof in stand.
Wat betekent deze uitspraak? Zelfs een bekend merk kan niet iedere vergelijkbare versiering tegenhouden. De mate van overeenstemming en de perceptie van het publiek blijven doorslaggevend. Bekendheid alleen is dus onvoldoende om merkinbreuk aan te nemen.
Bron: Hoge Raad, 7 november 2025, ECLI:NL:HR:2025:1654.
2. Barbie: wanneer lijkt een ontwerp te veel op een bestaand model?
Niet alleen merken, maar ook de vormgeving van producten kan juridisch worden beschermd. Daarvoor bestaat onder meer het modellenrecht.
Een voorbeeld is de zaak tussen Mattel, producent van Barbie, en Jieyang Defa Industry. Deze onderneming had een model van een poppenhoofd geregistreerd. Volgens Mattel leek het ontwerp te veel op een eerder beschermd Barbie-poppenhoofd.
De vraag was of het nieuwe model voldoende eigen karakter had. Daarvoor moet het bij de geïnformeerde gebruiker een andere algemene indruk wekken dan eerder openbaar gemaakte modellen.
Jieyang Defa Industry voerde aan dat ontwerpers van poppenhoofden gebonden zijn aan bepaalde trends. Het Gerecht van de Europese Unie volgde dat argument echter niet. Een ontwerper heeft juist veel vrijheid bij de vormgeving van een poppenhoofd.
Het Gerecht keek onder meer naar de ogen, wenkbrauwen, neus, lippen en gezichtsuitdrukking. Hoewel er verschillen waren, veranderden die de algemene indruk onvoldoende.
Op 1 december 2021 bevestigde het Gerecht daarom de nietigheid van het betwiste model.
Wat betekent deze uitspraak? Kleine verschillen zijn niet altijd voldoende om een ontwerp een eigen karakter te geven. Bij modellenrecht gaat het om de algemene indruk, waarbij ook de ontwerpvrijheid een rol speelt.
Bron: Gerecht van de Europese Unie, 1 december 2021, T-84/21.
3. Volkswagen: kan de vorm van een iconisch voertuig een merk zijn?
Het klassieke Volkswagenbusje is direct herkenbaar. De gedeelde voorruit, de karakteristieke voorkant en de ronde koplampen bepalen voor een belangrijk deel het uiterlijk.
Maar kan zo’n productvorm ook als merk worden beschermd?
Onder bepaalde voorwaarden is dat mogelijk. Een vorm moet onderscheidend vermogen hebben en mag niet onder de wettelijke uitsluitingsgronden vallen. Een productvorm is dus niet automatisch een merk omdat consumenten het ontwerp herkennen.
Volkswagen beriep zich op haar vormmerk toen een aanvraag werd ingediend voor het logo Cultcamper. Dat logo vertoonde overeenkomsten met het vooraanzicht van het bekende busje.
Volgens de in 2022 door Abcor besproken beslissing van de kamer van beroep van EUIPO kon het publiek een commerciële band met Volkswagen veronderstellen. De aanvraag werd daarom geweigerd.
Wat betekent deze zaak? Ook een herkenbare productvorm kan merkenrechtelijke bescherming genieten. Dat maakt het belangrijk om bij een nieuw logo niet alleen naar bestaande namen te kijken, maar ook naar geregistreerde beeld- en vormmerken.
4. John Lennon: mag je een bekende naam gebruiken voor een product?
Een bekende naam kan aantrekkelijk zijn voor commerciële doeleinden. Toch kan het gebruik daarvan juridische risico’s opleveren, ook wanneer de naam verwijst naar een overleden artiest.
Dat ondervonden de ondernemers achter Kever Genever. Zij lanceerden in 2021 verschillende kant-en-klare mixdranken. Een van de producten kreeg de naam John Lennon.
In het voorjaar van 2022 ontvingen de ondernemers een sommatie namens Yoko Ono. De naam JOHN LENNON was namelijk als merk geregistreerd voor verschillende producten, waaronder dranken.
Het was niet de eerste keer dat een vergelijkbare naam tot discussie leidde. Eerder ontstond een geschil rond de Poolse drank John Lemon. Die naam werd uiteindelijk gewijzigd in On Lemon.
De sommatie aan Kever Genever laat zien dat een creatieve verwijzing naar een bekend persoon niet zonder juridische risico’s is. Of daadwerkelijk sprake is van merkinbreuk, hangt af van de beschermingsomvang en de omstandigheden van het gebruik.
Wat betekent deze kwestie? Controleer bij het ontwikkelen van een productnaam niet alleen of de gewenste naam al wordt gebruikt. Onderzoek ook bestaande merkregistraties en mogelijke rechten van derden. Een online zoekopdracht alleen is daarvoor onvoldoende.
Wat leren deze vier voorbeelden over intellectuele eigendom?
De vier voorbeelden laten zien dat bescherming van intellectuele eigendom verschillende vormen kent. Bij merkinbreuk spelen onder meer verwarringsgevaar en de bescherming van bekende merken een rol. Bij modellenrecht draait het juist om de algemene indruk van een ontwerp.
Daarom is een oppervlakkige vergelijking meestal onvoldoende. Twee producten kunnen op elkaar lijken zonder dat sprake is van inbreuk. Tegelijkertijd kunnen relatief kleine verschillen onvoldoende zijn om een nieuw model geldig te maken.
Voor ondernemers en ontwerpers is het daarom verstandig om bestaande rechten te onderzoeken voordat zij een naam, logo of productontwerp introduceren.
Waar eindigt bescherming en begint het publieke domein?
Naast de juridische beoordeling blijft een bredere vraag interessant. Hoe ver moet de bescherming van bekende namen, vormen en ontwerpen eigenlijk reiken?
Merkenrecht beschermt niet alleen ondernemingen, maar helpt ook consumenten om de herkomst van producten te herkennen. Tegelijkertijd mogen exclusieve rechten de ruimte voor nieuwe ontwerpen en vrije concurrentie niet onnodig beperken.
Een bekend merk vervalt niet automatisch omdat het ontwerp iconisch is geworden. Toch kent het merkenrecht grenzen. Een merk kan bijvoorbeeld zijn onderscheidend vermogen verliezen wanneer het door toedoen of nalaten van de merkhouder een gebruikelijke soortnaam wordt.
De ontwikkeling van de Puma-zaak laat bovendien zien dat ook bekende merken geen onbeperkte bescherming genieten.
Vernieuwen is goed. Nabootsen is slecht. Maar de grens daartussen is juridisch niet altijd eenvoudig te trekken.
En juist daarom blijft die grens het onderzoeken waard.